MỐI QUAN HỆ GIỮA THÀNH VIÊN VÀ HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP: GẮN KẾT LỢI ÍCH, PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Trong nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, khi người nông dân nhỏ lẻ dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường và biến đổi khí hậu, HTX nông nghiệp nổi lên như một giải pháp cứu cánh. Bản chất cốt lõi của HTX không nằm ở cơ sở vật chất, mà nằm ở mối quan hệ tương hỗ giữa thành viên và HTX.
1. Bản chất của mối quan hệ: Vừa là chủ, vừa là khách hàng
Đây là đặc điểm độc đáo nhất của mô hình HTX, được thể hiện qua “kép phụ” mà người nông dân đảm nhận:
Thành viên là chủ sở hữu (Vị thế người chủ): Họ góp vốn, tham gia biểu quyết (theo nguyên tắc dân chủ: một thành viên một phiếu bầu, không phụ thuộc vào số vốn góp). Họ có quyền quyết định hướng đi, bầu ra ban quản trị và giám sát mọi hoạt động của HTX.
Thành viên là người sử dụng dịch vụ (Vị thế khách hàng): Thành viên bán nông sản cho HTX, mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hoặc sử dụng dịch vụ làm đất, tưới tiêu do HTX cung cấp.
Bản chất cốt lõi: HTX sinh ra không phải để tối đa hóa lợi nhuận cho chính nó, mà là để tối đa hóa lợi ích cho các thành viên. HTX chỉ mạnh khi thành viên giàu lên, và ngược lại, thành viên chỉ phát triển khi HTX hoạt động hiệu quả.
2. HTX mang lại gì cho thành viên? (Lợi ích kinh tế và kỹ thuật)
Khi tham gia vào HTX, người nông dân nhận được những giá trị mà nếu đứng một mình, họ khó lòng có được:
Giảm chi phí đầu vào: Thay vì mua lẻ tẻ, HTX đại diện mua chung phân bón, cây/con giống với số lượng lớn trực tiếp từ nhà máy, giúp thành viên có giá rẻ hơn và đảm bảo chất lượng, tránh hàng giả.
Nâng cao năng lực sản xuất: HTX là cầu nối chuyển giao khoa học kỹ thuật, hướng dẫn thành viên sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn (VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ), giúp đồng đều hóa chất lượng sản phẩm.
Ổn định đầu ra: HTX đứng ra đàm phán ký kết hợp đồng tiêu thụ với các siêu thị, doanh nghiệp chế biến hoặc xuất khẩu, giảm bớt rủi ro “được mùa mất giá”.
3. Thành viên có trách nhiệm gì với HTX? (Nghĩa vụ và cam kết)
Mối quan hệ này sẽ đổ vỡ nếu chỉ có sự đòi hỏi từ một phía. Thành viên muốn hưởng lợi thì phải thực hiện các cam kết:
Trách nhiệm góp vốn và công sức: Góp đủ vốn điều lệ theo quy định để HTX có nguồn lực tái đầu tư cơ sở hạ tầng (kho bãi, máy móc).
Cam kết về tính kỷ luật (Chữ “Tín”): Đây là tử huyệt của nhiều HTX Việt Nam. Thành viên phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất chung và không được “bán vo” (khi giá thị trường tăng cao, tự ý bán ra ngoài cho thương lái thay vì giao nộp cho HTX như hợp đồng).
Tích cực tham gia quản lý: Dự các cuộc họp đại hội thành viên, đóng góp ý kiến xây dựng thay vì phó mặc hoàn toàn cho Ban giám đốc.
4. Những thách thức hiện nay trong mối quan hệ này
Dù trên lý thuyết là rất đẹp, nhưng thực tế tại Việt Nam, mối quan hệ này đang gặp một số nút thắt:
Mức độ gắn kết còn lỏng lẻo: Nhiều nông dân vào HTX chỉ để “xem có hỗ trợ gì từ nhà nước không”, chưa thực sự coi HTX là ngôi nhà chung.
Xung đột lợi ích ngắn hạn và dài hạn: Khi thương lái trả giá cao hơn HTX vài giá tại một thời điểm, thành viên dễ bị cám dỗ mà phá vỡ cam kết, gây mất uy tín cho HTX với các đối tác lớn.
Sự thiếu minh bạch: Nếu ban quản trị HTX không công khai tài chính rõ ràng, lòng tin của thành viên sẽ xói mòn, dẫn đến việc rút vốn hoặc không hợp tác.
Kết luận
Mối quan hệ giữa thành viên và HTX nông nghiệp không phải là mối quan hệ mua bán đứt đoạn, mà là mối quan hệ hợp tác chiến lược, chia sẻ rủi ro và cùng hưởng lợi hưởng. Để mối quan hệ này bền vững, HTX phải chứng minh được năng lực đem lại lợi ích thiết thực, minh bạch trong quản lý; đồng thời, người nông dân cần nâng cao tư duy làm kinh tế tập thể, từ bỏ thói quen sản xuất chụp giật để hướng tới một nền nông nghiệp chuyên nghiệp, bền vững.
(Thạc sĩ Nguyễn Trọng Đông)
Để HTX phát triển bền vững, việc bồi dưỡng năng lực quản lý và nghiệp vụ kế toán cho đội ngũ là bước đi không thể thiếu. Các anh/chị quản lý HTX và quý Liên minh HTX có nhu cầu tổ chức đào tạo, tập huấn (ngắn và dài ngày) thực chiến cho đơn vị mình, xin vui lòng liên hệ:
